a przełomie kwietnia i maja 2004 zorganizowano w siedzibie Muzeum Dawnego Kupiectwa wystawę poświęconą papierowemu pieniądzowi zastępczemu.


ieniądz zastępczy jest odmianą pieniądza oficjalnego. Pojawiał się zazwyczaj w czasie kryzysów gospodarczych lub wojen. Wydawany był zwykle w formie nielegalnej, poza oficjalnymi zezwoleniami właściwych władz. Po raz pierwszy zaistniał w Europie w formie monet w XVI wieku / np. jako żołd dla załóg oblężonych twierdz /, a w formie bonów w wieku XVII. Początkowo jego emisje nie były zbyt liczne. W XIX stuleciu pieniądzem zastępczym opłacano pracę w rolnictwie np. pańszczyznę. Jednak prawdziwy wysyp emisji interesujących nas środków płatniczych w Europie przypada na okres pierwszej wojny światowej oraz kolejnych lat po jej zakończeniu. Był wówczas w powszechnym użyciu w większości krajów biorących czynny udział w działaniach zbrojnych.

ednak najwięcej emitentów pieniądza zastępczego zaistniało w owym czasie w Niemczech. Wynikało to z ówczesnej sytuacji społeczno-gospodarczej, w jakiej wtedy znalazło się to państwo. Początkowo pojawił się z powodu tezauryzacji drobnych monet przez ludność, potem w wyniku złej polityki emisyjnej Cesarstwa Niemieckiego. Po zakończeniu działań zbrojnych w następstwie polityki władz niemieckich, która miała na celu zminimalizowanie reparacji wojennych na rzecz państw zwycięskich, pojawił się w dobie wielkiej inflacji jako element ratujący utrzymanie systemu gospodarczego, opartego na wymianie towarowo-pieniężnej. Także na krótko stał się istotnym elementem walki propagandowej w czasie plebiscytu na Górnym Śląsku w 1921 roku. Już wówczas, gdy pojawił się niespodziewanie w 1914 roku, w lokalnym obrocie pieniężnym również na Ziemi Śląskiej, stał się przedmiotem zainteresowania początkowo dość niewielkiej rzeszy kolekcjonerów i zbieraczy.


óźniej, gdy ilość jego emisji systematycznie rosła, a wykonanie pieniądza zastępczego stawało się coraz bardziej dojrzałe i profesjonalne, tego typu środki płatnicze były elementem ogromnego zainteresowania również nowo powstałej olbrzymiej liczby numizmatyków. Spowodowało to zainicjowanie już w owym czasie pewnych opracowań katalogowych, a także sprawiło, że podjęto się próby naukowego opisu tego zjawiska. Były one wówczas niezbyt udane, jednak pewne aspekty tych prac są do dziś bardzo aktualne. W Polsce za sprawą prof. Wiesława Lesiuka i jego książki pt. Pieniądz zastępczy na Śląsku 1914-1924, posiadamy dziś pełne podstawy naukowe tego zjawiska społeczno-gospodarczego. Książka ta ukazując się po raz pierwszy na rynku księgarskim w 1969 roku zrobiła zawrotną karierę w środowisku zarówno historyków gospodarczych jak i numizmatyków.

1971 wydano ją po raz drugi, a w listopadzie 2002 roku, przy moim współautorstwie, po raz trzeci, już w dość zmienionej i mocno rozszerzonej formie. Dzięki tej pozycji od początku lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia, rozwijał się w całej Polsce, a także również i na Śląsku ruch numizmatyczny ukierunkowany na pieniądz zastępczy. Doprowadziło to do tego, że dziś ta forma pieniądz jest nie tylko obecna w zbiorach numizmatycznych wielu poważnych kolekcji prywatnych, ale także we wszystkich muzeach posiadających gabinety numizmatyczne. 15 listopada 2003 roku w Praszce odbyła się pierwsza w Polsce aukcja, na której oferowano do sprzedaży wyłącznie pieniądze zastępcze. Dziś pieniądz zastępczy należy rozumieć jako wszelkie ograniczone czasowo i przestrzennie w swej cyrkulacji znaki pieniężne w formie monet lub bonów, emitowane z po-wodów rynkowych na odmiennych zasadach niż pieniądz państwowy.

becnie wśród numizmatyków profesjonalnych wyróżnia się trzy podstawowe typy pieniądza zastępczego, określanego ze względu na rodzaj emitenta. Pierwszy to urzędowy pieniądz zastępczy, wydawany przez lokalne władze lub ich agendy, drugi to prywatny pieniądz zastępczy emitowany przez prywatne podmioty gospodarcze, oraz trzeci, to jeniecki pieniądz zastępczy, którym opłacano zarówno żołd jeńców wojennych, jak i ich niewolniczą pracę.Osobną grupę stanowią żetony gazowe a także bony / bilety / tramwajowe. Produkcją tego typu pieniądza zajmowały się z reguły lokalne firmy, które zazwyczaj posiadały swoje siedziby w stosunkowo niewielkiej odległości od siedziby wystawcy tego typu środków płatniczych.

ie rzadko wytwarzano je w tej samej miejscowości gdzie później wchodziły do lokalnego obiegu pieniężnego, np. w Świdnicy bony zastępcze drukowała firma Hugo Riesse, w Świebodzicach F. W. Schröter, w Dzierżoniowie Ernst Tobing, a w Jaworze Th. Buresch. Do ich produkcji starano się używać materiały, z których produkowano pieniądz państwowy. Nie zawsze było jednak to możliwe z różnych przyczyn. Stąd do obiegu pieniężnego trafiały monety wykonane z niespotykanych jak na takie przedsięwzięcia materiałów jak np. monety porcelanowe, plastikowe czy wręcz papierowo-metalowe. Posiadały one bardzo często nietypowe kształty czy nominały, a także zawierały ciekawe opisy i rysunki. Wystawa, którą Państwo możecie obejrzeć dzięki uprzejmości Muzeum Dawnego Kupiectwa w Świdnicy, zawiera papierowy pieniądz zastępczy emitowany na terenie środkowego przedsudecia.


bszar ten położony jest między masywem Ślęży na północy, a uskokiem Sudetów na południu i rozciąga się od Piławy Górnej na wschodzie do Jawora na zachodzie. Część prezentowanych pieniędzy zastępczych wydawanych było w miejscowościach położonych zarówno w Sudetach, jak również na Przedsudeciu np. Świebodzice czy Dobromierz. Niemniej jednak stanowią one razem dość zwartą grupę miejscowości zarówno pod względem geograficznym, historycznym, a także gospodarczym. Zbiór, który jest prezentowany na wystawie to wynik ponad 20-letniej pracy poszukiwawczej. Mimo długiego okresu kolekcjonowania pieniądza zastępczego z tak stosunkowo niewielkiego obszaru niestety nie jest on w pełni kompletny. Wynika to z charakteru pieniądza zastępczego, który był w użyciu z reguły przez krótki okres czasu.

iele zaś emisji zastępczych środków płatniczych było wydawanych w bardzo ograniczonych nakładach. Również sam emitent po ich wycofaniu z obiegu starał się je dość skrupulatnie niszczyć. Uwaga ta dotyczy z reguły wystawców prywatnych i w jeszcze w większym stopniu wystawców zastępczego pieniądza jenieckiego. Obecnie dzięki stosunkowo aktywnej działalności dość sporej już grupy kolekcjonerów i zbieraczy tych środków płatniczych, niemalże co chwilę ujawniane są nowe, dotąd nieznane emisje pieniądza zastępczego. I to właśnie dzięki takim działaniom jest to na dzień dzisiejszy najbardziej rozwojowy dział numizmatyki w Polsce. Pieniądz zastępczy pełni dziś dla pokolenia ludzi urodzonych na ziemiach odzyskanych nie tylko rolę pamiątki historycznej z przeszłości, ale ma także dużo ważniejszą funkcję społeczną. Jest on poprzez swój obecny byt postrzegany nie tylko jako element zainteresowania kolekcjonerskiego, lecz również jako świadectwo ciągłości dziedzictwa kulturowego mieszkańców Ziemi Śląskiej, a zawarta na nim treść wspaniałą lekcją historii tej pięknej i bogatej krainy.



Janusz Adam Kujat




Komisarz wystawy:
Jadwiga Makota

Tekst:
Janusz Adam Kujat

Opracowanie graficzne:
Dobiesław Karst
Jadwiga Makota
Janusz Adam Kujat

Organizatorzy wystawy:
Muzeum Dawnego Kupiectwa w Świdnicy
Koło Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego w Świebodzicach

Wystawa ze zbiorów prywatnych Janusza Adama Kujata